Egilea: Jose Poza
  Argazkia: Shutterstock.com
  Hitz kopurua: 1009
  Irakurketa denbora: 5 Minutu

Paperaren gainean, Euskadik irekitasun-irudi nabarmena proiektatzen du. Adibidez, euskal biztanleriaren % 77,2k askotariko gizarte batean bizitzea nahiago duela adierazten du. % 91,7k dio gizarte-talde guztientzat aukera-berdintasuna bermatzearen alde dagoela. Eta % 83,7k erakundeek gutxiengoen ordezkaritza hobetzeko neurriak aplikatzea babesten du. Horiek dira, hain zuzen ere, Ikuspegi-Immigrazioaren Euskal Behatokiak, EHUk eta Eusko Jaurlaritzak egindako EPADE-Diskriminazioaren inguruko Pertzepzioen eta Jarreren Inkestaren azken edizioak eman dituen datuak.

Hala ere, inkesta horretan bertan portaera zehatzei buruz galdetzen denean, ehunekoak aldatu egiten dira. Adibidez, inkestatutakoen % 52,1ek bakarrik alokatuko lioke bere etxebizitza ijito bati, eta datu hori % 39raino jaisten da galdera senideek edo lagunek zer egingo luketenari buruz egiten denean. Gizarte bera da, baina bi ikuspegi desberdinetatik neurtua. Emaitzak ez datoz bat.

Etxebizitza, lehen iragazkia

Inkesta 2020tik jarraian egin den serie baten parte da eta etxeetan aurrez aurre elkarrizketatutako 1.200 pertsona baino gehiagoren erantzunak bildu ditu. Ikuspegiko zuzendari Julia Shershnevak,  honela laburbiltzen du joera orokorra: “Aniztasunarekiko irekitasuna handiagoa da eguneroko bizikidetzan (auzoan, enpleguan, etxebizitzan…), baina murriztu egiten da eremu intimo edo familiarretan, hala nola gizatalde eta talde sozial jakin batzuetako pertsonekiko harreman sentimentaletan”.

PUBLIZITATEA

Alokairurako sarbidean hautematen dute euskal herritarrek diskriminaziorik handiena: % 79,6k uste du tratu-aldeak daudela eskatzailearen profilaren arabera. % 90ek baino gehiagok dio bere etxebizitza adinekoei edo heterosexualak ez direnei alokatuko liekeela. Ehunekoa % 80 ingurura jaisten da desgaitasunen bat edo beste erlijioren bat duten pertsonen kasuan, eta % 76,6ra atzerriko jatorria duten pertsonen kasuan. Nabarmen jaisten da, berriz, % 52 ingurura, profila ijito batena denean: inkestatutakoen ia erdiak saihestu edo uko egingo lioke; eta galdera bera senideei edo lagunei buruz egiten denean, % 39k soilik uste du alokatuko luketela, eta % 37,2k, berriz, zuzenean uko egingo lioke.

Inkestak, norberak zer egingo lukeen galdetzeaz gain, senideek edo lagunek zer egingo luketeenaren inguruan ere galdetzen du. Bigarren neurketa horrek agerian uzten du erabakia beste batzuei egozten zaienean, arbuioa lotsa gutxiagorekin adierazten dela. Ez da ñabardura tekniko bat: arau sozialaren aztarna da. Jendeak badaki zer espero den haiengandik, eta horren arabera erantzuten du. Bere ingurukoei buruz hitz egiten duenean, guardia jaisten du.

Lan-merkatua, bazterkeriaren bigarren lerroa

Enpleguaren esparruan, eredua errepikatu egiten da. % 55,8k uste du enpresek aldeak aplikatzen dituztela kontratazio-prozesuetan, baita hautagaiek kualifikazio berak dituztenean ere. Hautemandako diskriminazio-faktore nagusia jatorri migratzailea edo atzerritarra da (% 49k adierazi du), eta, ondoren, ijito-herrikoa izatea (% 25).

Galdera norberaren jokabidera eramaten denean, datuek berriz ere tolerantzia handia erakusten dute maila abstraktuan: hamarretik bederatzik adierazten dute atzerritar jatorriko pertsonak, transexualak, desgaitasuna dutenak edo baliabide ekonomiko baxuak dituzten pertsonak kontratatuko lituzketela, baldintza berdinetan. Aurretiko jarrera murriztu egiten da gaixotasun mentala duten pertsonen kasuan (% 81,8ko jarrera positiboa) eta, batez ere, ijitoentzat: soilik % 70,9k dio ijito bat kontratatuko lukeela, eta ehuneko hori % 52,7ra jaisten da ingurune hurbilean proiektatzen denean.

PUBLIZITATEA

Zuzendaritza-postuetara sartzeko, gehien aipatzen den faktorea jatorri migratzailea edo atzerritarra da (% 48,9), ondoren ijito herrikoa izatea (% 24) eta emakumea izatea (% 23,3). Generoa agertzen da, baina bigarren mailako tokia hartzen du pertzepzio kolektiboan.

Ikusten ez den diskriminazioa

Aurkikuntza deigarrienetako bat genero-diskriminazioaren pertzepzio eskasa da. % 46ren ustez, emakume izateagatik pairatzen den diskriminazioa “ez da gertatzen edo oso arraroa da” Euskadin.

Hala ere, emakume izatea lehen pertsonan aitortutako diskriminazioaren bigarren arrazoi ohikoena da: azken hamabi hilabeteetan diskriminazioa jasan dutela adierazi dutenen % 20,1ek generoa aipatu du arrazoi gisa.

Arrakala hori bereziki nabarmena da gizonen artean: % 44,3k baino gehiagok uste du diskriminazio hori nahiko edo oso arraroa dela. Gizonak dira, halaber, egoera diskriminatzaileen lekuko izan direla gutxien esaten dutenak: % 20,5, emakumeen % 27,7ren aldean. Gehien ukatzen dutenak, neurri handi batean, gutxien bizi dutenak dira.

Desoreka hori ez dagokio generoari bakarrik. Antzeko zerbait gertatzen da beste diskriminazio mota batzuekin ere: lau euskaldunetik batek uste du norbait bere sexu-orientazioagatik, desgaitasun fisikoagatik edo osasun mentalagatik diskriminatzea arraroa dela edo ez dela existitzen. Ikusgarritasun txikiagoa dutenez edo espazio publikoan gutxiago eztabaidatzen direnez, diskriminazio-mota horiek adostasun txikiagoa sortzen dute beren existentziari buruz.

Aztertutako eremu guztietan, atzerritar jatorria eta ijito-herriaren kide izatea dira gehien aipatzen diren diskriminazio-faktoreak. Auzokideen arteko bizikidetzan, % 63,4k dio ez liokeela deserosotasunik egingo ijito baten ondoan bizitzeak; % 97k, berriz, gauza bera esaten du adinekoei edo gazteei buruz. Euskaldunen % 64,7k adierazi du ez duela inolako harreman pertsonalik ijito-etniako norbaitekin. Harreman zuzenaren gabeziak zaildu egiten du pertzepzio soziala eguneroko esperientziaren bidez zuzentzea.

Iritsi ez den salaketa

Euskal biztanleriaren % 14,6k adierazi du azken hamabi hilabeteetan diskriminazio motaren bat jasan duela. Agertoki nagusia lan-arloa izan zen (kasuen % 39,6). Ohikoenak iruzkin negatiboak edo gutxiespenak izan ziren (% 39,9), ondoren bazterketa- edo ikusezintasun-egoerak (% 26) eta irainak edo umiliazioak (% 17,7).

Hala ere, diskriminazioa jasan zutenen % 76,2k ez zuen inolako ekintza formalik abiatu. Gehien aipatzen den arrazoia da salatzeak “ez duela ezertarako balio” (% 49,5). % 17,5ek bakarrik jo zuen mekanismo instituzionalen batera. Aitzitik, % 87,4k onartzen du Euskadin diskriminazioa dagoela. Baina aitortza hori ez da ekintzarako urrats bat: % 9k baino gutxiagok adierazi du publikoki defendatu duela diskriminatua izan den norbait, eta % 2,3k bakarrik parte hartu du berariazko kanpainaren batean.

PUBLIZITATEA

% 29,6k uste du ahalegin instituzionalak oso edo nahiko eraginkorrak direla; beste % 26,2k neurri batean eraginkortzat jotzen ditu. Baina % 33k eraginkortasun gutxi dutela dio, eta % 11k onartzen du ez duela irizpiderik horiek baloratzeko. Balorazio txarrena jaso duten esparruak adinaren araberako diskriminazioa (% 55,1ek uste du ez dela nahikoa ahalegin) eta indarkeria matxista dira, % 50,7k uste baitu egoera berean daudela.

Hobekuntza motela, erresistentzia argiekin

Aniztasuneranzko irekitze-indize orokorra 100etik 73,89 puntura iritsi da 2025ean, 2024ko 72,78 puntuen aldean. Hobekuntza benetakoa da, baina apala. Alderik esanguratsuenak ez dira lurraldekoak, belaunaldikoak eta hezkuntzakoak baizik: gazteek irekiera-maila altuenak dituzte, eta adin handiagoko eta hezkuntza-maila txikiagoko pertsonek, berriz, jarrera erresistenteagoak.

“Aniztasunarekiko irekitasuna handiagoa da eguneroko bizikidetzan (auzoan, enpleguan, etxebizitzan…), baina murriztu egiten da eremu intimo edo familiarretan, hala nola gizatalde eta talde sozial jakin batzuetako pertsonekiko harreman sentimentaletan”.

Inkestak jasotzen du, halaber, ijitoekiko eta atzerritar jatorriko pertsonekiko arbuio-jarrerak zintzotasun handiagoz adierazten direla beste gizatalde batzuekiko arbuioa baino. Dibertsitate funtzionala edo genero-identitatea bezalako arloetan zuzentasun sozialak iragazki eraginkorrago gisa jarduten du. Horrek ez du esan nahi diskriminazioa txikiagoa denik: hain agerikoa ez dela adieraz dezake, edo pairatzen dutenek hori salatzeko mekanismoetara sarbide txikiagoa dutela.

Euskal herritarren % 81,2k diskriminazioa indarrean dagoen fenomenotzat hartzen du. Baina % 2k baino ez du onartzen jokabide diskriminatzaileren bat egin izana. Inkestak ohartarazten du azken datu hori tentuz irakurri behar dela, gizartean zehagarriak diren jokabideak onartzeko erresistentzia dokumentatua baitago. 

PUBLIZITATEA

Bi zifren arteko aldea ez da estatistikoa soilik: hautematen denaren eta aitortzen denaren arteko arrakala bat erakusten du.

---

Uste baino azkarrago aldatzen den komunitatea

Euskadiko atzerritar jatorriko biztanleriak gora egiten jarraitzen du, eta dagoeneko guztizkoaren % 15,1 da. 2026ko urtarrilaren 1ean, Espainiatik kanpo jaiotako 340.897 pertsona zeuden lurraldean erroldatuta, 2.252.730 biztanleko populazio osoaren barruan, Ikuspegiren Begirada 99 txostenak INEren datuetan oinarrituta jasotzen duenez.

Azken urtean, atzerriko jatorria duten pertsonen kopurua 20.153 pertsonatan hazi da, pandemiaren ostean hasitako goranzko joera sendotuz. Hazkunde horrek azaltzen du, neurri handi batean, erkidegoko biztanleriaren guztizko hazkundea ,10.387 pertsona, aldi berean Espainian jaiotakoen kopurua jaitsi egin baita. Sexuaren araberako banaketa orekatua da: emakumeen % 51,5 eta gizonen % 48,5.

Estatuko batez bestekoaren azpitik

Hazkundea izan arren, Euskadi Estatu mailako batez bestekoaren azpitik dago, atzerritar jatorriko biztanleriaren % 20,2ra iristen baita. Beste erkidego batzuetan ehunekoak nabarmen handiagoak dira: Balear Uharteetan (% 29,3), Katalunian (% 26,1) eta Madrilen (% 25,7). 

Epe luzeko bilakaerak, ordea, egiturazko aldaketa sakona islatzen du: 2003tik hona, atzerrian jaiotako biztanleen kopurua 270.000 pertsonatik gora hazi da, % 3,2tik gaur egungo % 15,1era igaroz.

Latinoamerika, hazkundearen motorra

Latinoamerikak jatorrizko eremu nagusi izaten jarraitzen du eta bere protagonismoa indartzen du. Atzerritarren % 56,4 eskualde horretakoak dira, eta azken urtean izandako hazkundearen % 83,2 —20.153 atzerritar berrietatik 16.760— Latinoamerikako herrialdeetatik iritsitakoei dagokie. Urrunago daude Magreb (% 14,9) eta Europar Batasuna (% 10,7).

Herrialdeka, Kolonbia da jatorri nagusia, guztizkoaren % 14,2rekin; ondoren daude Maroko (% 11,5), Nikaragua (% 6,0) eta Venezuela (% 5,7). Oro har, jatorrizko hamar herrialde nagusietatik zortzi latinoamerikarrak dira.

Lurraldeen arteko aldeak

Atzerriko biztanleriaren pisua aldatu egiten da hiru lurralde historikoen artean. Arabak du ehunekorik handiena, Espainiatik kanpo jaiotako biztanleen % 17,5ekin; ondoren, Bizkaia (% 14,8) eta Gipuzkoa (% 14,6) daude. 

Jatorriaren araberako banaketari dagokionez, berezitasun bat ikusten da: Kolonbia dago rankingaren buruan erkidego osoan, baina Gipuzkoan Maroko dago lehen postuan (% 11,4), Kolonbia baino pixka bat aurretik (% 10,1). Hiru lurraldeetan, jatorrizko hamar herrialde nagusiek atzerritarren bi heren inguru biltzen dituzte.

Ekonomiak markatutako joera

Hazkundea ez da uniformea izan. 2003 eta 2008 artean igoera azkarra izan zen, ziklo ekonomiko hedagarriarekin lotuta. 

Ondorengo krisiak (2009-2014) motelaldia eta, zenbait kasutan, beherakada ere ekarri zuen. 2015az geroztik, joera berriro goranzkoa izan zen, eta etengabeko igoerak soilik etenaldia izan zuen pandemian, murrizketek etorrerak mugatu zituztenean. 2022tik aurrera erritmoa bere onera etorri zen, urtean 20.000 pertsonatik gorako hazkundeekin, osasun-krisiaren aurretik erregistratutakoen mailatan.